TIỂU SỬ THÁI PHIÊN
(1882-1916)

  Thái Phiên biệt hiệu là Nam Xương, sinh năm Nhâm Ngọ(1882) tại làng Nghi An, quận Hòa Vang, tỉnh QuảngNam( nay là huyện Hòa Vang thuộc Thành phố Đà Nẵng). Ông là con trai duy nhất của ông Thái Duy Tân và bà Lê Thị Tý. Lúc còn thiếu thời theo đòi Nho học, về sau ông xuống Đã Nẵng học thêm Tây học. Thái Phiên nổi tiếng thông minh, sống tại một vùng đất thuộc địa của Pháp, Thái Phiên đã chứng kiến tận mắt những nỗi đau lòng của người dân mất nước. Năm 1904, Phan Bội Châu lập "Duy Tân Hội" với mục đích phát triển thế lực chuẩn bị vũ trang bạo động.

Thái Phiên là một trong những người sáng lập, đã có những đóng góp quan trọng trong công tác kinh tài, giúp cho Hội có điều kiện hoạt động. Về sau ông còn đảm nhiệm thêm công việc liên lạc, tuyên truyền và cổ động. Năm 1914, Chiến tranh thế giới thứ Nhất bùng nổ, ông và nhà yêu nước Trần Cao Vân đã để nhiều thời gian, tâm lực, bí mật chuẩn bị một cuộc khởi nghĩa rộng rãi. Thực dân Pháp tăng cường bắt lính người Việt đi làm bia đỡ đạn...

Thái Phiên và Trần Cao Vân đã len lỏi trong hàng ngũ của họ để vận động phản chiến và tuyên truyền khởi nghĩa. Các ông cũng lôi kéo được Vua Duy Tân, một ông vua trẻ có tinh thần yêu nước. Một kế hoạch khởi nghĩa đã được quyết định, theo tinh thần đó, đêm ngày 3/5/1916, khởi nghĩa sẽ bùng lên trước tiên ở Huế, binh lính nổi dậy từ bên trong, nghĩa quân từ ngoài đánh vào. Từ Huế khởi nghĩa sẽ lan ra Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định.... 10 giờ đêm Vua Duy Tân vừa ra khỏi Hoàng thành, Thái Phiên sắp phát lệnh khởi nghĩa thì lính Pháp kéo đến. Kế hoạch bị lộ, cuộc khởi nghĩa bị dập tắt, Vua Duy Tân bị đi đày, Thái Phiên và Trần Cao Vân bị bắt và bị xử tử hình ngày 17/05/1916. Lúc đó Thái Phiên 34 tuổi.

Trong bài Văn tế Thái Phiên, Phan Bội Châu có lời thương tiếc:

“Bảy thước thân trai gánh nợ đời
Tinh thần khu xác một mà hai.
Trong vòng lồng chậu chim không cá,
Trước mặt non sông có bể trời.
Cây cỏ biết đem dây máu nhuộm,
Ruột gan hòng cậy tấm trăng soi.
Chúng ta cũng vẫn dòng Hồng Lạc
Xin hỏi Nam Xương có mấy ai ?”

     Thái Phiên là người con ưu tú của quê hương QuảngNam- Đà Nẵng, một chí sỹ đã hiến cả tuổi xuân của mình cho công cuộc giải phóng đất nước. Cuộc đời Thái Phiênmãi mãi là tấm gương yêu nước cao cả để thế hệ trẻ ViệtNam noi theo.